Sự ra đời và phát triển của lực lượng Biệt động Sài Gòn – Gia Định là một hành trình đi từ những nhóm vũ trang tự phát đến một tổ chức quân sự đặc biệt tinh nhuệ, một “phát kiến” độc đáo của nghệ thuật chiến tranh nhân dân Việt Nam. Lực lượng này không chỉ thay đổi về phiên hiệu mà còn có sự biến hóa sâu sắc về cấu trúc tổ chức qua từng thời kỳ để thích nghi với môi trường đô thị bị kiểm soát gắt gao.

1. Thời kỳ phôi thai: Từ bản năng tự vệ đến danh xưng “Biệt động” (1945 – 1954)

Sau ngày 23/9/1945, Sài Gòn trở thành mặt trận đường phố với sự xuất hiện của các tổ chức vũ trang non trẻ như Xung phong Công đoàn và Tự vệ Thanh niên Tiền phong.

Lực lượng Biệt động Sài Gòn tại mặt trận Sài Gòn năm 1945

• Sự thống nhất về tổ chức: Bước ngoặt vĩ đại diễn ra vào ngày 06/01/1946 tại Vĩnh Lộc (Hóc Môn). Khu bộ trưởng Nguyễn Bình đã triệu tập hội nghị để thống nhất các nhóm lẻ tẻ (như Ban trinh sát, Trung đội cảm tử, nhóm Dao găm…) thành các Ban Công tác thành.
• Ý nghĩa lịch sử: Tư duy của tướng Nguyễn Bình là xoay trục từ địa hình tự nhiên sang “địa hình lòng dân”. Ông khẳng định: “Các đồng chí về Thành, rừng người bảo vệ các đồng chí còn tốt hơn rừng cây”. Đây chính là kim chỉ nam cho việc tổ chức lực lượng: biệt động phải “tan biến như sương mù” trong lòng dân.
• Sự ra đời danh từ “Biệt động”: Cuối năm 1948, các Ban Công tác thành được gom lại thành Tiểu đoàn Quyết tử 950. Đến tháng 8/1950, Đặc khu Sài Gòn – Chợ Lớn thành lập các đơn vị tinh nhuệ từ các trung đoàn ven đô đưa vào nội thành, mang phiên hiệu 2763, 2766, 2300 và được gọi là “Biệt động đội”. Từ đây, danh từ “Biệt động” chính thức đi vào lịch sử quân sự.

Vệ Quốc đoàn Gia Định tại Chiến khu Vườn Thơm

Đồng Chí Nguyễn Đình Chính khi bị địch biệt giam tại Khám lớn Sài Gòn 1948

Trận tập kích bom đạn – xăng dầu Phú Thọ Hòa

2. Giai đoạn tiền Mậu Thân: Hệ thống “Cánh” và “Quả đấm thép” F100 (1961 – 1967)

Sau một thời gian đấu tranh chính trị đơn thuần, năm 1961, Quân khu Sài Gòn – Gia Định được thành lập, đánh dấu sự tái lập và phát triển nhảy vọt của biệt động.

• Tổ chức theo “Cánh”: Địa bàn nội đô và vùng ven được chia thành 5 cánh (tổ chức liên quận), ví dụ Cánh 159 (quận 1, Phú Nhuận), Cánh 158 (quận 3, quận 5). Mỗi cánh xây dựng các đội biệt động riêng như Đội 159, Đội 65, Đội 67.
• Mô hình “Ba hóa”: Biệt động thời kỳ này tổ chức theo phương châm “ba hóa”: quần chúng hóa, nghề nghiệp hóa, hợp pháp hóa. Họ là những người thợ may, thợ điện, công nhân… có vỏ bọc hợp pháp, tạo nên mạng lưới “vừa ở khắp nơi, vừa không ở đâu cả”.

4 án tử hình trong vụ ném lựu đạn mưu sát Đại sứ Mỹ Frederick Nolting

Trận tập kích tàu US Card tại Cảng Sài Gòn của đội Biệt động 65

• Đoàn Biệt động F100 (1965): Để chuẩn bị cho “Kế hoạch X” (Tổng tiến công), Quân khu thành lập Đoàn F100 – một đơn vị tập trung đóng vai trò “quả đấm” nội đô. F100 gồm các đội chiến đấu (3 đến 11) và hai đơn vị bảo đảm sống còn: A20 (vận chuyển vũ khí) và A30 (xây dựng hầm bí mật và ém quân). Đây là cấu trúc hoàn chỉnh nhất, kết hợp chặt chẽ giữa “lực lượng đánh” và “lực lượng nuôi”.

Chiến sĩ biệt động Nguyễn Văn Trỗi trước pháp trường Chí Hòa ngày 15/10/2964

Đồng chí Võ Văn Kiệt – chỉ huy trưởng Bộ tư lệnh tiền phương cánh Nam cùng Phân khu ủy khu 6 họp bàn kế hoạch tiến công nổi dậy xuân Mậu Thân 1968

3. Giai đoạn tiền Mậu Thân đến 1975: Sự phân rã chiến thuật và tái cấu trúc đại quân

Sau chiến dịch Xuân Mậu Thân 1968, lực lượng biệt động bị tổn thất nặng nề, buộc phải thay đổi phương thức tổ chức.

Sơ đồ trận đánh khách sạn Đại Nam của B11 Biệt động

• Sự phân rã để tồn tại (1969 – 1972): F100 giải thể, biệt động chuyển thành các đơn vị nhỏ (Cụm) và các đội lẻ để bám trụ. Đặc biệt, do địch đổi thẻ căn cứ “Rồng xanh” (khó làm giả), biệt động chú trọng xây dựng lực lượng nữ biệt động (như đội N10, N13) vì họ dễ qua mắt địch và thường có giấy tờ hợp pháp sẵn có. Những anh hùng như Đoàn Thị Ánh Tuyết hay Trần Thị Mai là biểu tượng cho giai đoạn này.
• Thời kỳ chuẩn bị dứt điểm (1974 – 1975):

• • Tháng 4/1974, Lữ đoàn 316 đặc công – biệt động được thành lập, hội tụ các cán bộ tình báo và biệt động dày dạn kinh nghiệm.
  • Tổ chức Đoàn Biệt động 195 gồm nhiều đội như Z15, Z16, Z17… đảm nhiệm các mục tiêu trọng yếu.
  • Lực lượng bảo đảm A20 đổi phiên hiệu thành V16, thọc sâu về bám trụ các bàn đạp dọc trục lộ 22 từ Gò Dầu, Trảng Bàng vào Hóc Môn.
• Chiến dịch Hồ Chí Minh (1975): Đây là lần đầu tiên biệt động sử dụng lực lượng lớn nhất (4 tiểu đoàn, 13 đại đội) phối hợp hiệp đồng binh chủng 41. Nhiệm vụ không còn là tập kích rồi rút lui mà là “chiếm và giữ cầu” (như cầu Rạch Chiếc), dẫn đường cho xe tăng chủ lực thọc sâu vào các cơ quan đầu não.

Xuyên suốt 30 năm, việc tổ chức lực lượng của Biệt động Sài Gòn là một thực thể sống động. Nếu thời chống Pháp là sự liều mình của các đội “Quyết tử”, thì thời chống Mỹ là sự tinh vi của hệ thống “Ba hóa” và F100, và cuối cùng là sự dũng mãnh của Lữ đoàn 316 trong ngày đại thắng. Lịch sử Biệt động Sài Gòn – Gia Định chính là lịch sử về sức mạnh của một quân đội dựa chắc vào “trận địa lòng dân”.