Trong lịch sử kháng chiến chống Mỹ, trận tập kích vào Tòa Đại sứ Mỹ đêm mùng 1 rạng mùng 2 Tết Mậu Thân 1968 của Đội 11 Biệt động Sài Gòn được xem là một “cơn địa chấn” chính trị, đánh thẳng vào biểu tượng quyền lực và sự an toàn tuyệt đối của Hoa Kỳ tại miền Nam Việt Nam. Đây là một minh chứng điển hình cho nghệ thuật tác chiến biệt động: dùng lực lượng tinh gọn để tạo ra hiệu quả chiến lược thay đổi cả cục diện một cuộc chiến tranh.

1. Nhiệm vụ đột xuất và kỳ tích hậu cần

Khác với các mục tiêu đã được chuẩn bị từ năm 1965, Tòa Đại sứ Mỹ là mục tiêu bổ sung muộn nhất, chỉ được Bộ Tư lệnh Tiền phương Nam giao cho Phân khu 6 chưa đầy một tuần trước giờ nổ súng.

Trích lời Thủ tướng Võ Văn Kiệt

Sự kiện này đặt ra một bài toán hậu cần gần như không thể giải: tìm đâu ra lực lượng và vũ khí khi tất cả đã được phân bổ cho các mũi tấn công khác? Đồng chí Ngô Thành Vân (Ba Đen) – một cán bộ bảo đảm dạn dày – đã được tin tưởng giao trọng trách thành lập Đội 11 từ những chiến sĩ của đơn vị bảo đảm A20, A30. Trong vòng mấy ngày ngắn ngủi, một khối lượng vũ khí lớn đã được đồng chí Ba Bảo ngụy trang khôn khéo, vượt qua các chốt kiểm soát gắt gao để chuyển vào nội đô. Điểm dừng chân cuối cùng của số vũ khí này là nhà chị Nguyễn Thị Huệ (Hai Phê) tại số 59 Phan Thanh Giản (nay là Điện Biên Phủ), nơi các chiến sĩ Đội 11 đã ém quân chờ giờ xuất kích.

2. Diễn biến: 7 giờ đồng hồ làm rung chuyển nước Mỹ

Trận đánh bắt đầu vào khoảng 1 giờ 45 phút sáng mùng 2 Tết (31/1/1968). Đội 11 gồm 17 cán bộ, chiến sĩ di chuyển trên hai chiếc xe du lịch hiệu Dauphin và Peugeot tiến về đường Thống Nhất (nay là Lê Duẩn).

• Đột kích táo bạo: Ngay khi tiếp cận, các chiến sĩ đã dùng bộc phá đánh thủng một mảng tường sát lô cốt góc đường Thống Nhất – Mạc Đĩnh Chi để lọt vào khuôn viên. Chỉ trong tích tắc, Đội 11 đã khống chế các cổng hông, chiếm lĩnh tầng trệt và phát triển lên tận lầu 3 của tòa nhà.

Sơ đồ trận tập kích vào tòa nhà Đại sứ quán Mỹ của Biệt động 11

• Cuộc cố thủ bi tráng: Địch phản ứng điên cuồng, huy động quân cảnh Mỹ và cả sư đoàn dù 101 đổ quân bằng trực thăng xuống sân thượng tòa nhà. Các chiến sĩ biệt động đã ngoan cường chiến đấu trong vòng vây hỏa lực áp đảo. Trong làn khói đạn, những tấm gương hy sinh lẫm liệt đã xuất hiện: chiến sĩ Vinh dùng B40 bắn cháy hồ sơ dịch rồi hy sinh do vật cản quá gần; Đội trưởng trinh sát Út Nhỏ chiến đấu đến hơi thở cuối cùng.
• Nốt trầm cuối cùng: Đến 9 giờ sáng, sau 7 giờ chiếm giữ mục tiêu, toàn Đội 11 chỉ còn lại một mình Chỉ huy trưởng Ba Đen bị thương nặng và bị bắt sau khi định dùng trái thủ pháo cuối cùng để cảm tử. 16 đồng chí còn lại của Đội đã anh dũng nằm xuống ngay tại sào huyệt kẻ thù.

3. Dấu ấn: Đòn “điểm huyệt” thay đổi lịch sử

Mặc dù về mặt quân sự, ta không chiếm giữ được mục tiêu lâu dài do thiếu lực lượng tiếp ứng, nhưng hiệu ứng chính trị của trận đánh là vô tiền khoáng hậu,.

• Cú sốc toàn cầu: Hình ảnh lính thủy đánh bộ Mỹ phải nằm rạp trên thảm cỏ, tòa đại sứ “impregnable” (bất khả xâm phạm) bị thủng tường đã đập tan những tuyên bố lạc quan của chính quyền Mỹ về tình hình chiến tranh.
• Bước ngoặt chiến lược: Trận đánh đã kích động mạnh mẽ dư luận Hoa Kỳ, tạo sức ép buộc Tổng thống Lyndon B. Johnson phải tuyên bố xuống thang chiến tranh, ngừng ném bom miền Bắc và không ra ứng cử nhiệm kỳ tới.

Trận tấn công Tòa Đại sứ Mỹ 1968 mãi mãi là một biểu tượng của tinh thần “Quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh”. Hiện nay, tấm bia tưởng niệm tại số 4 Lê Duẩn chính là nơi ghi dấu chân những người anh hùng đã dùng máu mình để viết nên một chương rực rỡ trong lịch sử dân tộc. Các hiện vật như những chiếc xe hơi vận chuyển vũ khí hay căn hầm tại nhà chị Hai Phê hiện vẫn được lưu giữ như những báu vật của Biệt động Sài Gòn.